MUHASEBE

1. MUHASEBEYLE İLGİLİ TANIMLAR


1.1.Muhasebenin Tanımı ve Fonksiyonları

     Muhasebe, işletmelerin varlıklarının ve kaynaklarının oluşumunu, bunların kullanılma biçimini, işletmelerin yaptığı işlemler sonucunda bu varlıklardaki ve kaynaklardaki değişmeleri, işletmelerin mali durumlarını açıklayacak bilgileri sağlayan ve bu bilgileri ilgili kişi ve kurumlara ileten bir bilgi sistemi ile oluşmaktadır. Bu bilgiler ışığında muhasebeyi şu şekilde tanımlanabilir.
      Muhasebe: İşletmelerin mali nitelikteki olayları kaydeden, sınıflandıran, özetleyen, analiz ederek yorumlayan ve raporlayan bir bilgi sistemidir.

1.2. Muhasebenin Temel Kavramları

       Sosyal sorumluluk kavramı: Muhasebe bilgilerinin düzenlenip sunulmasında tüm toplumun çıkarlarının gözetilmesi ve dolayısıyla gerçeğe uygun, tarafsız ve dürüst davranılması gereğini ifade eder
        Kişilik kavramı:İşletmenin, işletme sahibinden ve diğer kişilerden ayrı olduğunu, işletmenin muhasebe işlemlerinin sadece bu kişilik adına yürütülmesi gerektiğini öngörür. Bilanço eşitliği de bu kavrama dayanır.
       İşletmenin sürekliliği kavramı:İşletmelerin faaliyetlerini bir süreye bağlı olmaksızın sürdüreceğini ifade eder.
       Dönemsellik kavramı:: İşletmenin ömrünün belli dönemler bölünmesi ve her dönemin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden bağımsız olarak saptanmasıdır. Gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre muhasebeleştirilmesi, aynı döneme ait gelir ve giderlerin karşılaştırılması gereğini ifade eder.
       Parayla ölçülme kavramı:Parayla ölçülebilen iktisadi olayların ve işlemlerin muhasebeye ortak bir ölçü olarak para birimiyle yansıtılmasını ifade eder. Enflasyonun en çok etkilediği kavramdır.
      Maliyet esası kavramı: İşletme tarafından edinilen varlık ve hizmetlerin muhasebeleştirilmesinde, bunların elde edilme maliyetlerinin esas alınması gereğini ifade eder.
      Tarafsızlık ve belgelendirme kavramı:Muhasebe kayıtlarının gerçek durumu yansıtan ve usulüne uygun olarak düzenlenmiş objektif belgelere dayandırılması ve muhasebe kayıtlarına esas alınacak yöntemlerin seçilmesinde tarafsız ve ön yargısız davranılması gereğini ifade eder.
     Tutarlılık kavramı:İşletmenin muhasebe politikasının birbirini izleyen dönemlerde de aynı şekilde uygulanması gereğini ifade eder.
     Tam açıklama kavramı:Mali tabloların yeterli, açık ve anlaşılır olması gereğini ifade eder.
     İhtiyattık kavramı:Gelecekte ortaya çıkabilecek gider ve zararlar gibi işletmenin karşılaşabileceği risklerin göz önüne alınması gereğini ifade eder.
      Önemlilik kavramı:Bir hesap kalemi ve tabi mali bir olayın nispi ağırlık ve değerinin, mali tablolara dayanılarak yapılacak değerlemeleri veya alınacak kararlan etkileyebilecek düzeyde olmasını ifade eder.
     Özün düşünceliği kavramı:İşlemlerin muhasebeye yansıtılmasında ve onlara ilişkin değerlendirmelerin yapılmasında biçimlerinden çok özlerinin esas alınması gereğini ifade eder.
 
    1.3. Gelir

    İşletmenin ana faaliyet konusuna giren mal ve hizmet satışlarından elde edilen hâsılat veya ana faaliyet konusu dışında kalan aktiflerin satışından, iştiraklerden faiz, kira ve benzerlerinden elde edilen değerlerdir. Bu tanımdan da anlaşılacağı gibi gelir (hâsılat) brüt kavramdır.

      1.4. Gider

      İşletme faaliyetlerini yürütebilmek için yapılan ve belli bir döneme ait olan varlık ve hizmet tüketimlerinin parasal ifadesidir. Yani işletme, satışını yaptığı malların temini ve diğer faaliyetler için birtakım harcamalar ( elektrik, su, personel ücreti, kira vb.) yapar. Bu harcamaların tümüne gider denir
   
       1.5. Maliyet
     
      İşletmelerin faaliyet konusuna giren mal veya hizmetlerin elde edilmesi için katlandığı her türlü faktörlerin para olarak ifade edildiği toplam değere maliyet denir. Maliyet mal veya hizmetin üretilebilmesi için katlanılan fedakârlık olarak da tanımlanabilir. İşletmeler için son derece önemli bir kavram olan maliyet, gider ve harcama ile karıştırılmamalıdır. Harcama, işletmelerin bir ödeme yapmasıdır. Harcama, sermayede bir azalma meydana getiriyorsa yani işletme varlıklarında azalma söz konusu ise bunlar harcama olarak tanımlanabilir. Gider ise ödemelerin sonunda varlığa dönüşebilen ve varlıklar arasında yer alan harcamalar şeklinde tanımlanabilir.
 
       1.6. Tablolar
     Bir işletmenin sahip olduğu varlıklar ve bu varlıklarda meydan gelen değişikliklerle ilgili para ile ifade edilen işlemlerin raporlanması, mali tablo kavramını ortaya koymaktadır.
       İşte muhasebenin bilgi verme işlevi mali tablolarla sağlanmaktadır. Mali tablolar, muhasebe sistemi içinde kaydedilen ve toplanan bilgilerin, belirli zaman aralıkları ile bu bilgileri kullanacak olanlara iletilmesini sağlayan araçlardır. Muhasebenin kayıt ve sınıflama suretiyle topladığı bilgilerin çeşitli amaçlarla kullanılmasına imkân vermek için özetlenerek gösterildiği tablolara, mali tablolar denir.
      Bir işletmenin mali durumunu ve faaliyet sonuçlarını aksettiren bu tablolar, genel olarak bilanço ve gelir tablosu olarak karşımıza çıkarlar.

      1.6.1 BİLANÇO

     Bir ticari işletmenin belirli bir tarihte sahip olduğu varlıkları ile bu varlıkların sağlandığı kaynakları gösteren mali tablodur. İşletmenin sahip olduğu varlıklar, mal veya hizmet üretimine ayrılmış iktisadi değerlerdir. Bu iktisadi değerler, öz kaynaklarla ve yabancı kaynaklarla sağlanmış olabilir.

        Bir mali tablonun bilanço sayılabilmesi için;

        1.Ait olduğu işletmenin adının veya ticaret unvanının,

        2.Tarihinin

        3.Bilanço 

kelimesinin bulunması şarttır.

      Bilançoyu incelediğimizde sol tarafında VARLIKLAR(AKTİF), sağ tarafında KAYNAKLAR (PASİF) olduğunu görürüz. 

   AKTİF:  Bilançonun sol tarafına verilen isimdir. İşletmenin bilanço tarihinde sahip olduğu varlıklar (değerler) yer alır.

    PASİF:  Bilançonun sağ tarafına verilen isimdir. Pasif tarafta, bilanço tarihinde işletmenin sahip olduğu varlıkların sağlandığı (alındığı) kaynaklar yer alır.

    

    Varlıklar: İşletmenin sahip olduğu para ve para ile ifade edilebilen değerleridir.

     

    Dönen Varlıklar: İşletmenin normal faaliyet dönemi içinde paraya çevrileceği veya kullanılacağı tahmin edilen varlıklarının yer aldığı gruptur.

    Duran Varlıklar: Normal şartlarda bir yıl içinde elden çıkarılması düşünülmeyen ve faydaları bir yılda tükenmeyecek varlıkların yer aldığı hesap grubudur.

     Kaynaklar: İşletmenin sahip olduğu varlıkların işletmeye kimler tarafından sağlandığını ifade eder.

      

     Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar:  Bir yıl içinde ödenmesi gereken borçlardan oluşur.

     Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar:  Bir yıldan daha uzun sürede ödenecek borçlardan oluşur.

     

      Öz Kaynaklar: İşletmenin faaliyetlerini sürdürebilmesi için varlık olarak isimlendirilen değerler işletmenin sahibi veya sahiplerince konulan değerlerdir. Bu değerler işletmenin öz kaynaklarıdır (SERMAYE).

   

      Bilançoda her varlığın mutlaka bir kaynağı vardır. Varlık ve kaynak toplamları mutlaka birbirine eşit olmalıdır. Buna bilanço temel denkliği denir

      Bilançonun temel eşitliğini veren matematiksel formüller şunlardır:

     

       AKTİF                   =       VARLIKLAR

   (VARLIKLAR)                   (KAYNAKLAR)

DÖNEN VARLIKLAR                  KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR

                 +                                                                   +

DURAN VARLIKLAR                  UZUN VADELİ YABANCI KAYNAKLAR 

                                                                                       +

                                                         ÖZ KAYNAKLAR

SERMAYE=VARLIKLAR-YABANCI KAYNAKLAR

ÖRNEK: A Ticaret işletmesinin 22.11.2012 tarihinde varlık ve kaynak toplamları aşağıdaki gibidir: 

     

Dönen varlıklar: 7.000 TL

Duran varlıklar: 6.000 TL

Kısa Vadeli Yabancı kaynaklar: 2.500 TL

Uzun Vadeli Yabancı kaynaklar: 5.500 TL

 İstenenler:İşletmenin sermayesini hesaplayınız.

                    Bilançonun temel eşitliğini bilanço üzerinde gösterininiz.

  

        

ÇÖZÜM: Sermaye formülüne baktığımızda varlıklar toplamından kaynaklar toplamını çıkardığız zaman sermayeyi bulduğumuzu hatırlayalım.

Varlıklar Toplamı: (Dönen varlıklar + Duran varlıklar)

                                      7000+6000= 13000

Kaynaklar toplamı:( Kısa vadeli Yabancı Kaynaklar+ Uzun vadeli Yabancı Kaynaklar)

                                   2.500                                 +                     5500 = 8000

Sermaye = Varlıklar – Kaynaklar Sermaye = 13.000¨ - 8.000¨ = 5.000 TL

1.6.2. Gelir Tablosu 

     İşletmenin belli bir dönemde elde ettiği tüm gelirler ile aynı dönemde katlandığı bütün maliyet ve giderleri ve bunların sonucunda işletmenin elde ettiği dönem net kârını veya net zararını gösteren tablaya gelir tablosu denir.

  1.6.3. Muhasebe Süreci

      Muhasebe süreci: Bir muhasebe döneminin başından sonuna kadar yapılan muhasebe işlemleri dizisine “muhasebe süreci” denilmektedir. Muhasebe dönemi genelde 1 yıldır ve 1 Ocak tarihinde başlar, 31 Aralık tarihinde sona erer. Yıl içersinde yeni işe başlayanların muhasebe dönemi, işe başlama tarihinden itibaren başlar ve o yılın sonunda sona erer.

    

    1.7. Belgeler 

    Muhasebenin temel kavramlarından birisi tarafsızlık ve belgelendirme kavramı olup bu kavram, muhasebe kayıtlarının gerçek durumu yansıtan ve usulüne uygun olarak düzenlenmiş objektif belgelere dayandırılması ve muhasebe kayıtlarına esas alınacak yöntemlerin seçilmesinde tarafsız ve ön yargısız davranılmasını gerektirir.

      

       1.7.1. Belge Tanımı

    Muhasebede yapılan her kayıt yazılı bir belgeye dayanmak zorundadır; çünkü, belgenin olmadığı yerde muhasebe son bulur. Belge, hesaplara yapılan kayıtlar arasında bağlantıyı sağlar. Onun içindir ki, belge muhasebenin temel taşıdır.

       Bu kavram çerçevesinde muhasebe belgesi veya kısaca belge; gerçekleşen bir işlemi kişi, yer, zaman, nitelik ve nicelik gibi açılardan saptayan, tanıtlayan ve kanıtlayan yazılı bir nesne olarak tanımlanabilir.

       1.7.2. Belgenin Yasalardaki Yeri

     Ülkemiz uygulamasında ispat edici muhasebe belgelerinin önemli bir bölümü Vergi Usul Kanunu’nda ve Türk Ticaret Kanunu’nda çerçevesinde çıkarılan ve bu kanunlar çerçevesinde düzenlenen başlıca muhasebe belgeleri şunlardır:

        Vergi Usul Kanunu’nda düzenlenen belgeler: Fatura, sevk irsaliyesi, perakende satış belgeleri, gider pusulası, müstahsil makbuzu, serbest meslek makbuzu, ücret bordrosu, yolcu listeleri, günlük müşteri listeleri, muhabere evrakı ve diğer belgeler

   
          Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen belgeler: Poliçe, bono, çek, hisse senedi, tahvil, emtia senetleri, ordino, konşimento, manifesto, hamule senedi, taşıma senedi.

           Muhasebe defterlerine yapılan her kaydın mutlaka, işlemin gerçek durumunu yansıtan, usulüne uygun olarak düzenlenmiş ve işletme ile ilgili tüm finansal bilgi kullanıcılarına karşı ispat edici özelliği olan objektif bir belgeye dayandırılması gerekir.
         1.7.3. Belge Çeşitleri

      Ülkemizde muhasebe belgeleri ve bu belgelerin düzenlenme koşul ve esasları başta vergi kanunları olmak üzere Türk Ticaret Kanunu ve sermaye piyasası mevzuatında ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiş bulunmaktadır.

         1.7.3.1. Vergi Usul Kanunu’nda Yer Alan Belgeler

Vergi usul kanununa göre muhasebe kayıtlarının objektif belgelerle kanıtlanması zorunludur. Belgeler ispat vesikalarıdır. Yapılan işlemlerin doğru olup olmadığı belgeler sayesinde ortaya çıkar. Belgeler Türk Ticaret Kanunu’nda ve Vergi Usul Kanunu’nda ayrı bölümlenmiştir. Vergi Usul Kanunu’nda yer alan belgeler daha çok devletin vergi alacağını eksiksiz olarak alabilmesine imkân sağlayan belgeler niteliğindedir.

           1.8. Hesapların İşleyişi 

      İşletmede yapılan bir işlemin önce para ile ifade edilebilir nitelikte olup olmadığına bakılır. Sonra para ile ifade edilebilen işlemlerin niteliği araştırılır. İşlemin kaydedileceği hesaplar bu araştırmaya göre belirlenir.
         Bilanço temel denkleminde, varlıkların eşitliğin sol, kaynakların ise sağ yanında yer aldığı belirtilmişti. Bu eşitliğin konumuna uygun olarak varlıklardaki artış için ilgili varlık hesabı borçlanır (Hesabın sol yanına kaydedilir) . Buna karşılık kaynaklardaki artış için ilgili kaynak hesabı alacaklanır (Hesabın sağ yanına kaydedilir). Bunun gibi sermayede artış sonucunu veren gelir doğması işleminde ilgili gelir hesabı alacaklanır. Sermayede azalış sonucunu veren gider doğması işleminde ise ilgili gider hesabı borçlanır.

           1.8.1.Varlık ( Aktif) Hesaplarının İşleyişi

       Bilançonun “aktif “ tarafında yer alan hesaplar olup aktif karakterlidir. Varlıklarda meydana gelen artışlar hesabın borç tarafında, Varlıklarda meydana gelen azalışlar hesabın alacak tarafında yer alır. Örneğin, bankadaki paranın bir kısmının çekilmesi işleminde bankadaki parada azalma olacağından bankalar hesabı alacaklandırılır. Varlık hesaplarının işleyişine ilişkin kural şöylece özetlenebilir:
       Varlıklardaki artışlar; ilgili hesaba borç, azalışlar alacak yazılır.


                1.8.2. Kaynak ( Pasif) Hesaplarının İşleyişi 

       Kaynak hesapları, işletmenin sahip olduğu varlıkların sağlandığı öz ve yabancı kaynaklardaki değişimlerin izlendiği hesaplardır. Kaynaklarla ilgili hesaplara ilk kayıt, ilgili hesabın alacağına yazılır. Kaynaklarda, yani öz sermaye ve borçlarda bir artış olması halinde, söz konusu öz sermaye veya borcun izlendiği hesap alacaklandırılır. Örneğin, borç senedi imzalandığında ödenecek senetli borçlar artacağından borç senedi hesabı alacaklandırılır. Kaynak hesaplarının işleyişine ilişkin kural şöylece özetlenebilir
          Kaynaklardaki artışlar; ilgili hesaba alacak, azalışlar borç yazılır.

               1.8.3. Gelir Tablosu Hesaplarının İşleyişi
      Gelir; işletme faaliyetleri sonucu işletme varlıklarının çoğalmasıdır. Başka bir ifadeyle gelir, işletme sermayesinde işletme faaliyetleri sonucu meydana gelen artıştır. Gelir oluştuğunda ilgili gelir hesabına alacaklı kaydedilir.
      Gider; işletme faaliyetleri sonucu işletme varlıklarının azalmasıdır. İşletme faaliyetleri sonucu, işletme varlıklarında meydana gelen azalıştır. Gider işletmenin öz kaynaklarında azalış meydana getirdiğine göre, gider yapıldığında ilgili gider hesabı borçlandırılır.